ଆଦିଦେବ ମହାଦେବ: ଜନ୍ମ ରହସ୍ୟ ଓ ସ୍ୱରୂପର ଅନ୍ୱେଷଣ ପ୍ରାରମ୍ଭିକ

ହିନ୍ଦୁ ଧର୍ମର ବିଶାଳ ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ପରମ୍ପରାରେ ତ୍ରିଦେବ – ବ୍ରହ୍ମା, ବିଷ୍ଣୁ ଓ ମହେଶ୍ୱରଙ୍କ ସ୍ଥାନ ସର୍ବୋପରି। ସୃଷ୍ଟି, ସ୍ଥିତି ଓ ସଂହାରର ଏହି ତିନି ଦେବତାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭଗବାନ ଶିବ ହେଉଛନ୍ତି ସଂହାରର ଦେବତା, ଯିଏ ପୁଣି ଲୟ ଏବଂ ପୁନର୍ଜନ୍ମର ପ୍ରତୀକ। ତାଙ୍କୁ ମହାଦେବ, ଶଙ୍କର, ଭୋଳାନାଥ, ଆଶୁତୋଷ, ନୀଳକଣ୍ଠ ଭଳି ଅନେକ ନାମରେ ପୂଜା କରାଯାଏ। କିନ୍ତୁ ସାଧାରଣ ମଣିଷ ମନରେ ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଠେ: ଯଦି ସେ ଦେବତା, ତେବେ ତାଙ୍କର ଜନ୍ମ କିପରି ହେଲା? ତାଙ୍କର ପିତାମାତା କିଏ? ତାଙ୍କର ପିଲାଦିନ କିପରି ଥିଲା? ଏହି ପ୍ରଶ୍ନଗୁଡ଼ିକର ଉତ୍ତର ଆମର ପୁରାଣ ଓ ଶାସ୍ତ୍ରରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ, ଯାହା ଶାରୀରିକ ଜନ୍ମ ପରିବର୍ତ୍ତେ ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟକୁ ଉନ୍ମୋଚନ କରେ।

ଶିବ: ଅଜନ୍ମା, ଅବିନାଶୀ ଓ ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ

ପ୍ରଥମେ ବୁଝିବାକୁ ହେବ ଯେ ଶିବଙ୍କୁ ’ଅଜନ୍ମା’ ବା ’ସ୍ୱୟମ୍ଭୁ’ କୁହାଯାଏ, ଯାହାର ଅର୍ଥ ହେଉଛି ଯିଏ କେବେ ଜନ୍ମ ନେଇନାହାନ୍ତି ଏବଂ ସ୍ୱୟଂ ପ୍ରକଟିତ ହୋଇଛନ୍ତି। ବେଦ ଓ ଉପନିଷଦ ଅନୁସାରେ, ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସେହି ପରମବ୍ରହ୍ମ, ଯାହାର କୌଣସି ଆଦି ବା ଅନ୍ତ ନାହିଁ। ସେ ସମୟ ଓ ସ୍ଥାନର ଊର୍ଦ୍ଧ୍ୱରେ। ଯେତେବେଳେ କିଛି ନଥିଲା, ସେତେବେଳେ କେବଳ ଶିବ ଥିଲେ ଏବଂ ଯେତେବେଳେ କିଛି ରହିବ ନାହିଁ, ସେତେବେଳେ ମଧ୍ୟ କେବଳ ସେ ହିଁ ରହିବେ। ଏହି ଦାର୍ଶନିକ ଦୃଷ୍ଟିକୋଣରୁ, ତାଙ୍କର ମାତା-ପିତା ରହିବା କିମ୍ବା ଏକ ସାଧାରଣ ଶିଶୁ ପରି ଜନ୍ମ ହେବା ସମ୍ଭବ ନୁହେଁ। ତାଙ୍କର ’ଜନ୍ମ’ର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ପ୍ରକୃତରେ ତାଙ୍କର ’ଆବିର୍ଭାବ’ ବା ପ୍ରକଟ ହେବାର ଘଟଣା।

ପୌରାଣିକ କଥାରେ ଶିବଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବ

ଶିବ ପୁରାଣ, ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଏବଂ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗ୍ରନ୍ଥରେ ଶିବଙ୍କ ଆବିର୍ଭାବକୁ ନେଇ କିଛି ରୋଚକ କାହାଣୀ ରହିଛି, ଯାହା ତାଙ୍କର ସ୍ୱରୂପକୁ ବୁଝିବାରେ ସାହାଯ୍ୟ କରେ।

୧. ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ଲଲାଟରୁ ଉତ୍ପତ୍ତି (ରୁଦ୍ର ରୂପରେ ଆବିର୍ଭାବ)

ଭାଗବତ ପୁରାଣ ଓ ଶିବ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଏକ ପ୍ରଚଳିତ କଥା ଅନୁସାରେ, ସୃଷ୍ଟିର ଆରମ୍ଭରେ ବ୍ରହ୍ମା ଯେତେବେଳେ ସୃଷ୍ଟି କାର୍ଯ୍ୟରେ ନିମଗ୍ନ ଥିଲେ, ସେ ନିଜ ସୃଷ୍ଟିକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ାଇବା ପାଇଁ କିଛି ପୁତ୍ରଙ୍କୁ (ସନକ, ସନନ୍ଦନ, ସନାତନ ଓ ସନତ୍କୁମାର) ସୃଷ୍ଟି କଲେ। କିନ୍ତୁ ସେମାନେ ସାଂସାରିକ କାର୍ଯ୍ୟରେ ଲିପ୍ତ ନ ରହି ତପସ୍ୟା କରିବାକୁ ଚାଲିଗଲେ। ଏଥିରେ ବ୍ରହ୍ମା ଅତ୍ୟନ୍ତ କ୍ରୋଧିତ ହେଲେ। ତାଙ୍କର କ୍ରୋଧ ଏତେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଥିଲା ଯେ ତାଙ୍କ ଦୁଇ ଭ୍ରୂଲତା ମଧ୍ୟରୁ ଏକ ନୀଳ-ଲୋହିତ ବର୍ଣ୍ଣର ତେଜ ବାହାରିଲା ଏବଂ ସେହି ତେଜରୁ ଏକ ବାଳକ ପ୍ରକଟ ହେଲା।

ସେହି ବାଳକଟି ପ୍ରକଟ ହେବା ମାତ୍ରେ ପ୍ରଚଣ୍ଡ ଭାବରେ କାନ୍ଦିବାକୁ ଲାଗିଲା। ଯେତେବେଳେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କାନ୍ଦିବାର କାରଣ ପଚାରିଲେ, ସେ କହିଲେ, "ମୋର ନାମ କ’ଣ ଏବଂ ମୋର ସ୍ଥାନ କେଉଁଠି?" ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ କହିଲେ, "ତୁମେ ରୋଦନ କରୁଥିବାରୁ ତୁମର ନାମ ହେବ ’ରୁଦ୍ର’। ତୁମର ସ୍ଥାନ ହେଉଛି ହୃଦୟ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ, ପ୍ରାଣ, ଆକାଶ, ବାୟୁ, ଅଗ୍ନି, ଜଳ, ପୃଥିବୀ, ସୂର୍ଯ୍ୟ, ଚନ୍ଦ୍ର ଓ ତପ।" ଏହାପରେ ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ଆହୁରି ୧୦ଟି ନାମ ଦେଲେ, ଯାହା ମିଶି ’ଏକାଦଶ ରୁଦ୍ର’ ଭାବେ ପରିଚିତ ହେଲା। ଏହି କଥାରୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଶିବ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ପୁତ୍ର ରୂପରେ ଆବିର୍ଭାବ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ସେ ଜଣେ ସାଧାରଣ ପୁତ୍ର ନଥିଲେ, ବରଂ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ କ୍ରୋଧରୁ ସୃଷ୍ଟ ଏକ ଦିବ୍ୟ ଶକ୍ତି ଥିଲେ।

୨. ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ ରୂପରେ ଆବିର୍ଭାବ

ଲିଙ୍ଗ ପୁରାଣରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ ଅନ୍ୟ ଏକ କଥା ଅନୁସାରେ, ଥରେ ଭଗବାନ ବିଷ୍ଣୁ ଓ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ କିଏ ଶ୍ରେଷ୍ଠ, ସେନେଇ ବିବାଦ ସୃଷ୍ଟି ହେଲା। ଦୁହେଁ ନିଜକୁ ସୃଷ୍ଟିର ସବୁଠାରୁ ଶକ୍ତିଶାଳୀ ବୋଲି ଦାବି କରୁଥିଲେ। ସେମାନଙ୍କର ଏହି ଅହଂକାରକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ, ହଠାତ୍ ସେମାନଙ୍କ ସମ୍ମୁଖରେ ଏକ ବିଶାଳ, ଅଗ୍ନିମୟ ସ୍ତମ୍ଭ (ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗ) ପ୍ରକଟ ହେଲା। ଏହାର ଆଦି କିମ୍ବା ଅନ୍ତ ଦେଖାଯାଉନଥିଲା।

ଏକ ଆକାଶବାଣୀ ହେଲା ଯେ, "ତୁମ ଦୁହିଁଙ୍କ ମଧ୍ୟରୁ ଯିଏ ଏହି ସ୍ତମ୍ଭର ଆଦି କିମ୍ବା ଅନ୍ତ ଖୋଜି ପାରିବ, ସେ ହିଁ ଶ୍ରେଷ୍ଠ ବୋଲି ବିବେଚିତ ହେବ।" ଏହା ଶୁଣି ବ୍ରହ୍ମା ହଂସ ରୂପ ଧାରଣ କରି ସ୍ତମ୍ଭର ଉପର ଭାଗ (ଅନ୍ତ) ଖୋଜିବାକୁ ଉଡ଼ିଗଲେ ଏବଂ ବିଷ୍ଣୁ ବରାହ ରୂପ ଧାରଣ କରି ତଳ ଭାଗ (ଆଦି) ଖୋଜିବାକୁ ପାତାଳକୁ ଗଲେ। ହଜାର ହଜାର ବର୍ଷ ପରେ ମଧ୍ୟ କେହି ଏହାର ସୀମା ପାଇଲେ ନାହିଁ। ବିଷ୍ଣୁ ନିଜର ପରାଜୟ ସ୍ୱୀକାର କରି ଫେରିଆସିଲେ, କିନ୍ତୁ ବ୍ରହ୍ମା ମିଥ୍ୟା କହିଲେ ଯେ ସେ ଏହାର ଅନ୍ତ ଦେଖିଛନ୍ତି ଏବଂ କେତକୀ ଫୁଲକୁ ଏହାର ସାକ୍ଷୀ ଭାବେ ଆଣିଲେ। ସେହି ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ସେହି ଜ୍ୟୋତିର୍ଲିଙ୍ଗରୁ ଭଗବାନ ଶିବ ପ୍ରକଟ ହେଲେ। ସେ ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କ ମିଥ୍ୟାଚାର ପାଇଁ ତାଙ୍କୁ ଅଭିଶାପ ଦେଲେ ଯେ ତାଙ୍କୁ କେହି ପୂଜା କରିବେ ନାହିଁ। ଏହି କଥା ପ୍ରମାଣ କରେ ଯେ ଶିବ ହିଁ ସେହି ଅନନ୍ତ ଓ ନିରାକାର ପରମ ତତ୍ତ୍ୱ, ଯାହାଙ୍କଠାରୁ ବ୍ରହ୍ମା ଓ ବିଷ୍ଣୁ ମଧ୍ୟ ସୃଷ୍ଟ।

ପିତାମାତା ଓ ପିଲାଦିନର ପ୍ରଶ୍ନ

ଉପରୋକ୍ତ କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକରୁ ଏହା ସ୍ପଷ୍ଟ ଯେ ଶିବଙ୍କର କୌଣସି ଜୈବିକ ପିତାମାତା ନଥିଲେ। ବ୍ରହ୍ମାଙ୍କୁ ତାଙ୍କର ପିତା କୁହାଯାଇପାରେ, କିନ୍ତୁ ଏହା ଏକ ସାଙ୍କେତିକ ସମ୍ପର୍କ। ବ୍ରହ୍ମା ତାଙ୍କୁ ସୃଷ୍ଟି କରିନାହାନ୍ତି, ବରଂ ତାଙ୍କର ଆବିର୍ଭାବ ପାଇଁ ଏକ ମାଧ୍ୟମ ପାଲଟିଥିଲେ। ସେହିପରି, ମାତାଙ୍କର କୌଣସି ଉଲ୍ଲେଖ ନାହିଁ। ପରବର୍ତ୍ତୀ ସମୟରେ, ଦେବୀ ସତୀ ଓ ପାର୍ବତୀ ତାଙ୍କର ପତ୍ନୀ ହୋଇଥିଲେ ଏବଂ କାର୍ତ୍ତିକେୟ ଓ ଗଣେଶ ତାଙ୍କର ପୁତ୍ର ହୋଇଥିଲେ, କିନ୍ତୁ ଶିବଙ୍କର ନିଜର କୌଣସି ପିତାମାତା ନଥିଲେ।

ଏହି କାରଣରୁ ଶିବଙ୍କର ’ପିଲାଦିନ’ ବା ’ବାଲ୍ୟଲୀଳା’ର କୌଣସି ବର୍ଣ୍ଣନା ମିଳେନାହିଁ, ଯେପରି ଭଗବାନ କୃଷ୍ଣ କିମ୍ବା ରାମଙ୍କ କ୍ଷେତ୍ରରେ ଦେଖାଯାଏ। ସେ ଆବିର୍ଭାବ ହେବା ମାତ୍ରେ ହିଁ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଜ୍ଞାନୀ, ଶକ୍ତିଶାଳୀ ଏବଂ ସିଦ୍ଧ ରୂପରେ ଥିଲେ। ତାଙ୍କର କୌଣସି ଶାରୀରିକ ବା ମାନସିକ ବିକାଶର ଆବଶ୍ୟକତା ନଥିଲା। ସେ ଆଦିଯୋଗୀ, ଅର୍ଥାତ୍ ପ୍ରଥମ ଯୋଗୀ, ଯିଏ ନିଜେ ହିଁ ଜ୍ଞାନର ସ୍ରୋତ।

ଉପସଂହାର

ଅତଏବ, ପ୍ରଭୁ ଶିବଙ୍କ ଜନ୍ମ ଓ ପିତାମାତା ସମ୍ବନ୍ଧୀୟ ପ୍ରଶ୍ନର ଉତ୍ତର ସାଧାରଣ ଲୌକିକ ଦୃଷ୍ଟିରେ ଖୋଜିବା ଅସମ୍ଭବ। ସେ ହେଉଛନ୍ତି ସନାତନ ଚେତନା, ଯିଏ ସୃଷ୍ଟିର କଲ୍ୟାଣ ପାଇଁ ବିଭିନ୍ନ ସମୟରେ ବିଭିନ୍ନ ରୂପରେ ପ୍ରକଟ ହୋଇଛନ୍ତି। ତାଙ୍କର ଜନ୍ମର କାହାଣୀଗୁଡ଼ିକ ବାସ୍ତବରେ କୌଣସି ଶାରୀରିକ ପ୍ରକ୍ରିୟା ନୁହେଁ, ବରଂ ଏହା ଏକ ଗଭୀର ଆଧ୍ୟାତ୍ମିକ ରହସ୍ୟ। ସେହି ରହସ୍ୟମୟ, ଅନନ୍ତ ଓ କରୁଣାମୟ ମହାଦେବ ହିଁ ସମସ୍ତଙ୍କର ଆରାଧ୍ୟ, ଯିଏ ଜନ୍ମ-ମୃତ୍ୟୁର ଚକ୍ରରୁ ମୁକ୍ତି ଦେଇଥାନ୍ତି। ତାଙ୍କୁ ବୁଝିବାକୁ ହେଲେ ଶାସ୍ତ୍ରର ଜ୍ଞାନ ସହିତ ଭକ୍ତି ଓ ବିଶ୍ୱାସର ଆବଶ୍ୟକତା ରହିଛି।