ଶୁଖିଲା ଆଖିର ସମୁଦ୍ର

କେଉଁ ଏକ ଅଜଣା ଗାଁର ଶେଷ ମୁଣ୍ଡରେ ଥିବା ଶ୍ମଶାନରୁ ଧୂଆଁର କୁଣ୍ଡଳୀ ଆକାଶକୁ ଉଠୁଥିଲା । ଚିତାର ନିଆଁ ଧୀରେ ଧୀରେ ଥମି ଆସୁଥିଲା, ଯେମିତି କିଛି ସମୟ ପୂର୍ବରୁ ଜଳୁଥିବା ଜୀବନର ଶେଷ ସ୍ଫୁଲିଙ୍ଗକୁ ନିଜ ଭିତରେ ଲୁଚାଇ ରଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରୁଥିଲା । ଅଶୀତିପର ବୃଦ୍ଧ ରଘୁନାଥ ବାବୁ ପଥର ପରି ନିଶ୍ଚଳ ହୋଇ ବସିଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସତୁରି ବର୍ଷର ସହଯାତ୍ରୀ, ତାଙ୍କ ପତ୍ନୀ ଶାରଦା ଦେବୀ ଆଜି ପଞ୍ଚଭୂତରେ ବିଲୀନ ହୋଇଯାଇଛନ୍ତି । କିନ୍ତୁ ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କ ଆଖିରେ ଲୁହ ନଥିଲା, ଥିଲା କେବଳ ଏକ ଗଭୀର ଶୂନ୍ୟତା ।

ତାଙ୍କ ପାଖରେ ଠିଆ ହୋଇଥିଲା ତାଙ୍କର ଏକମାତ୍ର ପୁଅ, ସୁକାନ୍ତ । ସହରର ଜଣେ ବଡ଼ କମ୍ପାନୀର ମ୍ୟାନେଜର । ସେ ବାପାଙ୍କ କାନ୍ଧରେ ହାତ ରଖି କହିଲା, "ବାପା, ଏଥର ଉଠ । ବହୁତ ସମୟ ହେଲାଣି ।" ସୁକାନ୍ତର ସ୍ୱରରେ ସମବେଦନା ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ଧୈର୍ଯ୍ୟର ଅଭାବ ସ୍ପଷ୍ଟ ବାରି ହେଉଥିଲା । ତା’ର ସ୍ତ୍ରୀ ଓ ପିଲାମାନେ ଗାଡ଼ିରେ ବସି ଅପେକ୍ଷା କରିଥିଲେ । ସେମାନଙ୍କୁ ଫେରିବାର ତରବର ଥିଲା ।

ରଘୁନାଥ ବାବୁ କିଛି କହିଲେ ନାହିଁ । ତାଙ୍କ ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଭାସି ଯାଉଥିଲା ଆଉ ଏକ ଦୃଶ୍ୟ, ଆଜିଠାରୁ ପ୍ରାୟ ଷାଠିଏ ବର୍ଷ ତଳର ।

ସେତେବେଳେ ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କୁ କୋଡ଼ିଏ କି ଏକୋଇଶ ବର୍ଷ ହୋଇଥିବ । କଲିକତାରେ ଏକ ଛୋଟ ଚାକିରି ପାଇ ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଗାଁ ଛାଡ଼ି ଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କୁ ଛାଡ଼ିବା ପାଇଁ କେବଳ ପରିବାର ଲୋକ ନୁହେଁ, ସାହି ପଡ଼ିଶାରୁ ମଧ୍ୟ ଅନେକ ଲୋକ ଷ୍ଟେସନକୁ ଆସିଥିଲେ । ଟ୍ରେନ ଆସିବାକୁ ଆହୁରି ଅଧଘଣ୍ଟା ବାକି ଥିଲା, କିନ୍ତୁ ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଏକ ଅଦ୍ଭୁତ ଶୋକର ପରିବେଶ ଖେଳି ଯାଇଥିଲା ।

ତାଙ୍କ ମାଆଙ୍କ ଆଖିରୁ ଲୁହ ଶୁଖୁ ନଥିଲା । ସେ ରଘୁନାଥଙ୍କ ହାତକୁ ଜାବୁଡ଼ି ଧରି କହୁଥିଲେ, "ବାବୁ ରେ, ଏକା ଏକା କେମିତି ରହିବୁ? କିଏ ତତେ ସକାଳୁ ଉଠାଇବ? କିଏ ତୋର ପସନ୍ଦର ଖାଇବା ରାନ୍ଧିଦେବ?" ବାପା, ଯିଏ ସବୁବେଳେ କଠୋର ଦେଖାଯାଉଥିଲେ, ସେ ମଧ୍ୟ ମୁହଁ ବୁଲାଇ ଆଖି ପୋଛୁଥିଲେ ।

ଆଉ ଶାରଦା, ଯାହାଙ୍କ ସହ ବାହାଘରକୁ ମାତ୍ର ଛଅ ମାସ ହୋଇଥିଲା, ସେ ତ ଲୁଗା କାନିରେ ମୁହଁ ଲୁଚାଇ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଦୋହଲି ଯାଉଥିଲେ । ତାଙ୍କର ସେହି କାନ୍ଦ ଦେଖି ରଘୁନାଥଙ୍କ ଛାତି ଭିତରଟା ମୋଡ଼ି ହୋଇ ଯାଉଥିଲା । ତାଙ୍କର ମନେ ହେଉଥିଲା, ସତେ ଯେମିତି ସେ କୌଣସି ଯୁଦ୍ଧ କ୍ଷେତ୍ରକୁ ଯାଉଛନ୍ତି, ଯେଉଁଠୁ ଫେରିବାର କୌଣସି ନିଶ୍ଚିତତା ନାହିଁ ।

ଟ୍ରେନ ଆସିଲା । ଧୂଆଁ ଛାଡ଼ି ଗର୍ଜନ କରୁଥିବା ସେହି ଇଞ୍ଜିନଟା ସତେ ଯେମିତି ଏକ ଦାନବ ପରି ଲାଗୁଥିଲା, ଯିଏ ତାଙ୍କୁ ତାଙ୍କ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କଠାରୁ ଛଡ଼ାଇ ନେବାକୁ ଆସିଛି । ଡବାରେ ବସିବା ପରେ ବି ଝରକା ପାଖରୁ ହଟି ପାରୁନଥିଲେ ରଘୁନାଥ । ମାଆଙ୍କ କାନ୍ଦ, ବାପାଙ୍କ ଗମ୍ଭୀର ମୁହଁ ଆଉ ଶାରଦାଙ୍କ ଲୁହଭିଜା ଆଖି, ସବୁକିଛି ତାଙ୍କ ହୃଦୟକୁ ଏକ ଅଦୃଶ୍ୟ ଶିକୁଳିରେ ବାନ୍ଧି ପକାଉଥିଲା ।

ଟ୍ରେନ ଧୀରେ ଧୀରେ ଚାଲିବା ଆରମ୍ଭ କଲା । ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ଥିବା ଲୋକମାନେ ଟ୍ରେନ ସହିତ କିଛି ବାଟ ଦୌଡ଼ିଲେ । ସେମାନଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହ ଆଉ ହାତର ଇଶାରା, ଏସବୁ ମିଶି ଏକ ଏପରି କରୁଣ ଦୃଶ୍ୟ ସୃଷ୍ଟି କରୁଥିଲା, ଯାହାକୁ ରଘୁନାଥ ବାବୁ ଆଜି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଭୁଲି ପାରିନାହାନ୍ତି । ସେଦିନ ସେ ନିଜେ ମଧ୍ୟ କାନ୍ଦି ପକାଇଥିଲେ । ଲୁହରେ ତାଙ୍କର ଦୃଷ୍ଟି ଝାପ୍ସା ହୋଇଯାଇଥିଲା, ଆଉ ଦୂରେଇ ଯାଉଥିବା ଷ୍ଟେସନ ଏବଂ ପ୍ରିୟଜନଙ୍କ ଛବି ଏକାକାର ହୋଇଯାଇଥିଲା ।

"ବାପା!" ସୁକାନ୍ତର ଡାକରେ ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କ ସ୍ମୃତିର ସୁଅ ଭାଙ୍ଗିଗଲା । ସେ ବର୍ତ୍ତମାନକୁ ଫେରି ଆସିଲେ । ଚିତାର ନିଆଁ ଏବେ ପାଉଁଶରେ ପରିଣତ ହେବାକୁ ବସିଲାଣି ।

ସେ ଉଠି ଠିଆ ହେଲେ । ତାଙ୍କ ପୁଅ, ବୋହୂ, ନାତି, ନାତୁଣୀ ସମସ୍ତେ ତାଙ୍କୁ ଘେରି ରହିଥିଲେ । କିନ୍ତୁ କାହାରି ଆଖିରେ ଲୁହର ଲେଶ ମାତ୍ର ନଥିଲା । ସମସ୍ତେ ଶାନ୍ତ, ସ୍ଥିର ଏବଂ ବ୍ୟବହାରିକ । ସୁକାନ୍ତ ଫୋନରେ କାହା ସହିତ କଥା ହେଉଥିଲା, "ହଁ, କାଲି ସକାଳୁ ଦଶକର୍ମର ବ୍ୟବସ୍ଥା କରିଦେବେ । ଯାହା ଖର୍ଚ୍ଚ ହେବ, ମୁଁ ଅନଲାଇନ ପେମେଣ୍ଟ କରିଦେବି ।"

ତାଙ୍କ ବୋହୂ ନିଜ ଭାଇ ସହିତ କଥା ହେଉଥିଲେ, "ହଁ, ମାଆ ବହୁତ ଦିନରୁ କଷ୍ଟ ପାଉଥିଲେ । ଭଲ ହେଲା, ମୁକ୍ତି ପାଇଗଲେ । ଆମେ କାଲି ସନ୍ଧ୍ୟା ସୁଦ୍ଧା ଫେରିଯିବୁ । ପିଲାଙ୍କର ସ୍କୁଲ ଅଛି ।"

ପନ୍ଦର ବର୍ଷର ନାତିଟା କାନରେ ଇଅରଫୋନ ଲଗାଇ ଗେମ୍ ଖେଳୁଥିଲା । ସତେ ଯେମିତି ଏହି ପରିବେଶର ଗମ୍ଭୀରତା ତାକୁ ସ୍ପର୍ଶ କରୁନଥିଲା ।

ଏସବୁ ଦେଖି ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କ ମନରେ ଏକ ଅଜବ ପ୍ରଶ୍ନ ଉଙ୍କି ମାରୁଥିଲା । କ’ଣ ସମୟ ଏତେ ବଦଳି ଯାଇଛି? ସେଦିନ ଟ୍ରେନରେ ବସି କିଛି ଦିନ ପାଇଁ ଦୂରକୁ ଯିବା ବେଳେ ଯେଉଁମାନେ କାନ୍ଦି କାନ୍ଦି ଅଥୟ ହେଉଥିଲେ, ଆଜି ସେହିପରି ଏକ ସମ୍ପର୍କ ସବୁଦିନ ପାଇଁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ବି ଆଖିରୁ ବୁନ୍ଦାଏ ଲୁହ ନାହିଁ?

ଏହା କ’ଣ ସେମାନଙ୍କର କଠୋରତା, ନା ସମୟର ଦାଉରେ ଭାବପ୍ରବଣତା ନିଜର ମୂଲ୍ୟ ହରାଇ ବସିଛି?

ଘରକୁ ଫେରିବା ପରେ ବି ରଘୁନାଥ ବାବୁ ଶାନ୍ତି ପାଇଲେ ନାହିଁ । ଘରର ପ୍ରତିଟି କୋଣରେ ଶାରଦାଙ୍କ ସ୍ମୃତି । କିନ୍ତୁ ଘରେ ଥିବା ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହା ଏକ ସାଧାରଣ ଦିନ ପରି ଥିଲା । ସମସ୍ତେ ନିଜ ନିଜ କାମରେ ବ୍ୟସ୍ତ । ସୁକାନ୍ତ ଲାପଟପ୍ ଖୋଲି ଅଫିସ କାମ କରୁଥିଲା । ତା’ର କହିବା କଥା, "ବାପା, ଜୀବନ ଚାଲିବାର ନାଁ । ମାଆ ତ ଚାଲିଗଲେ, କିନ୍ତୁ ଆମକୁ ଆଗକୁ ବଢ଼ିବାକୁ ପଡ଼ିବ । ମୁଁ କାଲି ଫେରିଯିବି, ମୋର ଗୋଟେ ଜରୁରୀ ମିଟିଂ ଅଛି ।"

ରଘୁନାଥ ବାବୁ ବୁଝିପାରୁଥିଲେ, ତାଙ୍କ ପୁଅ ଭୁଲ କହୁନାହିଁ । ଏହା ହିଁ ଆଜିର ସତ୍ୟ । କିନ୍ତୁ ତାଙ୍କର ପୁରୁଣାକାଳିଆ ମନ ଏହି ସତ୍ୟକୁ ସହଜରେ ଗ୍ରହଣ କରିପାରୁନଥିଲା । ସେ ଭାବୁଥିଲେ, କାନ୍ଦିବା କ’ଣ କେବଳ ଦୁର୍ବଳତାର ପ୍ରତୀକ? ନା ଏହା ଭଲ ପାଇବା, ସମ୍ପର୍କ ଏବଂ ବିଚ୍ଛେଦର ଯନ୍ତ୍ରଣାର ଏକ ସ୍ୱାଭାବିକ ପରିପ୍ରକାଶ?

ସେଦିନ ରାତିରେ ସେ ନିଜ ପୁରୁଣା ଟ୍ରଙ୍କ୍ ଖୋଲିଲେ । ତା’ ଭିତରୁ ବାହାର କଲେ ଶାରଦାଙ୍କ ହାତଲେଖା କିଛି ଚିଠି । ସେହି ଚିଠିଗୁଡ଼ିକ ସେତେବେଳର, ଯେତେବେଳେ ସେ କଲିକତାରେ ରହୁଥିଲେ । ପ୍ରତିଟି ଚିଠିରେ ଥିଲା ଅପେକ୍ଷା, ଭଲ ପାଇବା ଆଉ ବିରହର କଥା । ଗୋଟିଏ ଚିଠି ପଢ଼ି ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କ ଆଖି ଅଟକିଗଲା । ଶାରଦା ଲେଖିଥିଲେ, "ତମେ ଯେଉଁଦିନ ଷ୍ଟେସନରୁ ଗଲ, ମୁଁ ବହୁତ କାନ୍ଦିଥିଲି । ତମେ ଦୂରକୁ ଚାଲିଯିବା ପରେ ମଧ୍ୟ ମୁଁ ସେହି ପ୍ଲାଟଫର୍ମରେ ବସି ରହିଥିଲି, ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତମ ଟ୍ରେନର ଶେଷ ଧୂଆଁ ଦିଶୁଥିଲା । ଲୋକମାନେ ମୋତେ ପାଗଳୀ ବୋଲି ଭାବୁଥିଲେ । କିନ୍ତୁ ସେମାନେ କ’ଣ ଜାଣନ୍ତି, ମୋର ଦୁନିଆ ହିଁ ସେହି ଟ୍ରେନରେ ଚାଲିଯାଉଥିଲା ।"

ଚିଠିଟି ପଢ଼ିସାରିବା ପରେ ରଘୁନାଥ ବାବୁଙ୍କ ଆଖିର ବନ୍ଧ ଭାଙ୍ଗିଗଲା । ସେତେବେଳ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯେଉଁ ଲୁହକୁ ସେ ଅଟକାଇ ରଖିଥିଲେ, ତାହା ଆଜି ବର୍ଷା ପରି ଝରିବାକୁ ଲାଗିଲା । ସେ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ଶାରଦାଙ୍କ ପାଇଁ, ନିଜର ଏକାକୀପଣ ପାଇଁ, ଏବଂ ସବୁଠାରୁ ବେଶୀ କାନ୍ଦୁଥିଲେ ସମୟର ଏହି ନିଷ୍ଠୁର ପରିବର୍ତ୍ତନ ପାଇଁ ।

ତାଙ୍କ କାନ୍ଦ ଶୁଣି ସୁକାନ୍ତ ଦୌଡ଼ି ଆସିଲା । ବାପାଙ୍କୁ ଏପରି କାନ୍ଦୁଥିବାର ଦେଖି ସେ ଆଶ୍ଚର୍ଯ୍ୟ ହୋଇଗଲା । ସେ ପାଖରେ ବସି ପଚାରିଲା, "ବାପା, କ’ଣ ହେଲା? କାନ୍ଦୁଛ କାହିଁକି?"

ରଘୁନାଥ ବାବୁ ଲୁହଭିଜା ଆଖିରେ ପୁଅକୁ ଚାହିଁଲେ । ତାଙ୍କ ପାଟିରୁ କଥା ବାହାରୁନଥିଲା । ସେ କେବଳ ସେହି ଚିଠିଟିକୁ ସୁକାନ୍ତ ହାତକୁ ବଢ଼ାଇ ଦେଲେ ।

ସୁକାନ୍ତ ଚିଠିଟିକୁ ପଢ଼ିଲା । ଥରେ ନୁହେଁ, ଦୁଇଥର ପଢ଼ିଲା । ତା’ର ଆଖି ସାମ୍ନାରେ ଭାସିଗଲା ରେଳ ଷ୍ଟେସନର ସେହି ଦୃଶ୍ୟ, ଯାହା ତା’ ବାପାଙ୍କ ସ୍ମୃତିରେ ସବୁବେଳେ ଜୀବନ୍ତ ଥିଲା । ସେ ପ୍ରଥମ ଥର ପାଇଁ ଅନୁଭବ କଲା ଯେ ତା’ ବାପା-ମାଆଙ୍କ ସମ୍ପର୍କ କେତେ ଗଭୀର ଥିଲା । ସେ ବୁଝିପାରିଲା ଯେ ଆଜିର ବ୍ୟବହାରିକ ଦୁନିଆରେ ସେମାନେ କେତେ କ’ଣ ହରାଇ ବସିଛନ୍ତି । ଭାବପ୍ରବଣତାକୁ ଦୁର୍ବଳତା ଭାବି ସେମାନେ ନିଜ ହୃଦୟକୁ ପଥର କରିଦେଇଛନ୍ତି ।

ଆଜି ଶ୍ମଶାନରେ ସେ କାନ୍ଦି ନଥିଲା, କାରଣ ତାକୁ ଶିଖାଯାଇଥିଲା ଯେ ପୁରୁଷମାନେ କାନ୍ଦନ୍ତି ନାହିଁ । ତାକୁ ଶିଖାଯାଇଥିଲା ଯେ ମୃତ୍ୟୁ ଏକ ସତ୍ୟ ଏବଂ ଏହାକୁ ସ୍વીକାର କରି ଆଗକୁ ବଢ଼ିବା ହିଁ ବୁଦ୍ଧିମାନର କାମ । କିନ୍ତୁ ଆଜି ବାପାଙ୍କ ଆଖିର ଲୁହ ଏବଂ ମାଆଙ୍କର ଏହି ପୁରୁଣା ଚିଠି ତା’ର ସେହି ଶିକ୍ଷାକୁ ଭୁଲ ପ୍ରମାଣିତ କରିଦେଇଥିଲା ।

ସୁକାନ୍ତର ଆଖି ମଧ୍ୟ ଛଳ ଛଳ ହୋଇଗଲା । ସେ ବାପାଙ୍କୁ କୁଣ୍ଢାଇ ଧରିଲା । ବାପ-ପୁଅ ଦୁହେଁ ବହୁତ ସମୟ ଧରି କାନ୍ଦିଲେ । ସେହି ଲୁହରେ କେବଳ ଶୋକ ନଥିଲା, ଥିଲା ଅନୁତାପ, ଥିଲା ହଜିଯାଇଥିବା ସମ୍ପର୍କକୁ ପୁଣିଥରେ ଖୋଜି ପାଇବାର ଏକ ପ୍ରୟାସ ।

ସମୟ ବଦଳିଛି, ଏହା ସତ । ଟ୍ରେନ ଷ୍ଟେସନର ଭାବବିହ୍ୱଳ ବିଦାୟ ଆଜି ହୁଏତ ଦେଖିବାକୁ ମିଳୁନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଏହାର ଅର୍ଥ ନୁହେଁ ଯେ ମଣିଷ ଭିତରୁ ଭଲ ପାଇବା ମରିଯାଇଛି । ବରଂ, ଆଧୁନିକତାର ଚାକଚକ୍ୟ ଓ ବ୍ୟସ୍ତତା ଭିତରେ ତାହା କେଉଁଠି ନା କେଉଁଠି ଚାପି ହୋଇ ରହିଯାଇଛି । ଆବଶ୍ୟକ କେବଳ ସେହି ଶୁଖିଲା ଆଖିର ସମୁଦ୍ର ଭିତରେ ଲୁଚି ରହିଥିବା ଲୁହକୁ ବୁଝିପାରିବାର ଏକ ହୃଦୟ ଏବଂ ତାକୁ ବାଟ ଦେବାର ସାମାନ୍ୟ ପ୍ରୟାସ ।